گه‌ڕان

Shadow Shadow

ئۆکراین .. دەروازەی دۆزەخ بۆ کوردستانیش

2022.02.15 - 14:38

 

ماوەی چەند ڕۆژێکە باسی ئامادەسازییەکانی سەربازی ڕووسیا دەکرێت بۆ سەر ووڵاتی ئۆکراین و تەنانەت باس لەکاتژمێری سفریش دەکرێت بۆ هێرشکردنی ڕاستەوخۆی سەربازی ، لەبەرامبەردا ووڵاتانی هاوپەیمانی ناتۆ بەسەرکردایەتی ئەمریکا هاتوونەتە نێو هاوکێشەکە وتاڕادەی ئاگادارکردنەوەی تووندیان داوە بەڕووسیا بەسەرۆکایەتی ڤلادیمێر پوتین کە ووڵاتانی هاوپەیمانی ناتۆویەکێتیی ئەوروپاش بەهیچ شێوەێک لەهەر هێرشێکی سەربازی بۆسەر ئۆکراین ، بەڵام بەر لەوەی بچینە سەرهۆکارەکان وپێشهاتەکان و ئەنجامەکانی ئەم گرژی و بۆنی جەنگە ، پێویستە ئاوڕێکی خێرای مێژوویی هەیە لەتێگەیشتن لە پەیوەندی ئۆکراین و ڕووسیا و گرنگی ئۆکراین بۆ ڕووسیاو بۆ ووڵاتانی ئەوروپا ..



یەکەم .. جیپۆلۆتیکی ئوکرانیا 

 هەڵکەوتەی جوگرافی  ئۆکرانیا وەکوو گەرووی مرۆڤ وایە لەنێوان سەرو جەستەدا بەهەمان شێوەش  وەکوو گەروو وایە لەنێوان ڕووسیاو ووڵاتانی ئەوروپادا بۆیە ڕووسیا وویستوویەتی ودەەوێت بەبەردەوامی ئەم ووڵاتە ( گەرووە ) لەژێر ڕکێفی خوێ دابێت و نەکەوێتە ژێرهەژموونی هیچ هێزو ووڵاتی تر ، و تەنانەت نایەوێ جگە دەسەڵات وهەژموونی تەواوی خۆی هیچ ووڵاتێک بیریشی لێنەکاتەوە ، بۆیە بەردەوامی بیری لەوەکردۆتەوە کە دەستی بەسەردا بگرێ و یان هیچ نەبێ دەسەڵاتدارانی ئەم ووڵاتە لەلایەنگیرانی ڕووسیا بن ، بەڵام هەموو کات وویستەکان نایەنە دی تەنانەت هەندێ جاریش پێچەوانە دەکەوێتەوە ، ئۆکراین لەباکووری ڕۆژئاواوە بەستراوە بە ووڵاتی پۆلەندا کەلەساڵی 1999 وە بۆتە ئەندام لە هاوپەیمانی ناتۆولەساڵی 2004 یشەوە بۆتە ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپا ، لەباکوریش بەستراوە بە ڕووسیایی سپی (بیلاڕووسیا)کەهاوپەیمانی ڕووسیایە ولەساڵی 1999 جۆرێک لەیەکێتی کۆنفیدرالی لەگەڵێدا هەیە ، لەڕۆژهەڵاتیش بەستراوە بەخودی ووڵاتی ڕووسیاوە ، و لەباشووریش پێشتر ڕاستەخۆ کەوتبووە سەر دەریایی ڕەش ، بەڵام لەدوای داگیرکردنیجچججججچچگچچگچچکنیمچەجچ دوورگەی قڕم لەلایەن ڕووسیاوە لەساڵی 2014 ئێستا بەشێکی لەسەر ئەم دەریا ماوەو بەشێکیشی ئەم نیمچە دوورگەیەیە کەڕووسیا داگیری کردووە ، وواتە لەباشووریش بەشێکی هاوسنووری دەسەڵاتی ڕووسیایە، لەباشووریشەوە ڕۆمانیایە کەئەمیش لەساڵی 2004 وە ئەندامە لەناتۆ و لەساڵی 2007یشەوە ئەندامە لەیەکێتیی ئەوروپا ، لەڕۆژئاواشەوە ووڵات سلۆڤاکیایە کەلەساڵی 1993وە ئەندامە لەناتۆ و لەساڵی 2004 یشەوە ئەندامە لە یەکێتیی ئەوروپا ، ئۆکراین بەشێکیشی لەڕۆژئاوا هاوسنوورە لەگەڵ ووڵاتی بولگاریا (مەجەر ) کەئەمیش لەساڵی 1999 وە ئەندامە لە هاوپەیمانی ناتۆو هاوکات لەساڵی 2005یشەوە ئەندامە لەیەکێتی ئەوروپا ، بەسەرنجدانێکی خێرا بۆماندەردەکەوێت کە ڕووسیا لەڕووی جوگرافیەوە تەنها ئۆکراێنی لەپێشدا ماوە وەک لەمپەرێک لەنێوان ڕووسیا و ووڵاتانی هاوپەیمانی ناتۆ یەکێتیی ئەوروپا، کەڕووسیا ناکۆکەو هاوئاراستە نییە لەگەڵیاندا و هاوکات لەململانێ دایە لەگەڵ هاوپەیمانی ناتۆو یەکێتی ئەوروپا لەسەر ئۆکراین و دواجاریش لەهەڵبژاردنەکانی نێوخۆی ئۆکرایێن لایەنگیرانی ڕووسیا شکان بەرامبەر لایەنگیرانی ڕۆژئاو و ناتۆو یەکێتیی ئەوروپا کاتێک لەهەلبژاردنەکانی ساڵی (  ) سیاسەتمەدار (  ) زۆرینەی دەنگەکانی بەدەستهێنا و لەهەوڵی بەدەستهێنانی ئەندامیەتییە بۆ ئۆکراین لەیەکێتیی ئەوروپا و ڕەزامەندبوونی سەرەتایشی وەرگرتووە ، ئەم هەنگاوەش تەواو ڕووسیایی نیگەرانکردووە بۆیە ڕووداوەکان زەرەوگرژی زێتر هەنگاویان نا.

 

دووەم .. پەیوەندی زمان وکلتووری ئۆکرانیا بە ڕووسیا ..

 پەیوەندێکی کاراوگرنگ لەڕووی کلتووریەوە ئۆکراین وڕووسیا بەیەکەوە دەبەستێتەوە ، بەحوکمی هەڵکەوتەی جوگرافیان وەک دووگەلی دراوسێ بەشێکی زۆری کلتووری هاوبەش لەنێوانیاندا هەیە ، بۆنمونە زمان بەشی زۆری گەلی ئۆکرانی بەزمانی ئۆکرانی قسەدەکەن ، بەپێی سەرژمێرێکی ساڵی 2001  نزیکەی 67 % ی گەلی ئۆکرانی بەرمانی ئۆکرانی قسەدەکەن و نزیکەی 30% هەمان گەل بەزمانی ڕووسی قسەدەکەن بەتایبەتی بەشی ناوەڕاست وڕۆژهەڵاتی ئەم ووڵاتە ، ئەمە جگە لەکاریگەری بەهێزی ئەدەب و زمانی ڕووسی. 

 

هاوکات بۆهۆکاری تریش دەگەڕێتەوە بەتایبەتی بۆ سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەت کەساڵی 1922 دامەزراو ئۆکرانیاش کۆمارێک بوو لەکۆمارەکانی یەکێتیی سۆڤیەت ، چونکە پێشتر لەساڵی 1920 لەشکری سووری ڕووسی ئۆکراینی داگیرکردبوو ، هاوکات جۆزێف ستالین لەساڵی 1932بڕیارێکی دەرکرد لەژێرناوی( دووبارە بونیادنانەوەی هەیکەلی ڕێکخراوە ئەدەبی وهونەرییەکان ) لێرەوە زمانی ڕووسی زێتر برەوی پێدراو هاوکات زمانی فەرمی کارگێڕی و سیاسی وئاردۆلۆژیش بوو لەیەکێتیی سۆڤیەت ، هەرئەمانەش وایکردووە کاریگەری میللی هەبێت بەتایبەتی لەهەرێمەکانی ناوەڕاست وڕۆژهەڵاتی ئۆکرانیا ،هاوکات لەڕووی پاینی وئایننزایشەوە زۆرینەی زۆری گەلی ئۆکرانی کرستیانن ولەسەر ئاینزایی ئەتەدۆکسین وئەمەش زێتر زەکاریگەری ڕووسیا بووەو زۆرینەی ڕیتمی ژیانییان پەیوەستە بەبنەماکانی ئاینی وئانزاییەوە ئەمەش تائەندازەێکی زۆر وایکردووە جۆرێکی تر لەنزیکبوونەوەی میللی هەبێ لەگەڵ ڕووسیادا ، هەرچەندە ئۆکرانیا پەیوەندێکی بەهێزو قووڵی لەگەڵ ئاینی ئیسلامدا هەبوو کە لەڕێگای عوسمانیەکانەوە ئاشناببوون پێیەوە ئەمیش لەساڵی 1570ز کاتێک عوسمانیەکان بەلەشکرێکی 80000هەشتا هەزارجەنگاوەری نیمچە دوورگەی قڕمیان داگیرکرد وئیتر دەروازەی جەنگ لەنێوان عوسمانیەکان وڕووسایی قەیسەری کرایەوە وتاچارەکی یەکەمی سەدەی بیستەم بەردەوم بوو کە لەنێوانیاندا 13 جەنگی خوێناوی ڕوویدا  ، بەڵام عوسمانیەکان دەستیانکرد بەبڵاوکردنەوەی ئاینی ئیسلام و درووستکردنی مزگەوت وخوندنگا ئاینییەکان و ژمارەکەش بەزەردەوامی لەهەڵکشان بوو تەنانەت لەکاتی بەهێزی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی گەیشتە 900 مزگەوت و خوێندنگە ئاینیەکانیش ـ مکاتیب ـ ژمارەیان گەیشتبووە 1550 ، بێگومان ئەمەش زۆری ڕێژەی موسڵمانانی ئۆکرانی دەردەخات ، بەڵاوازبوونی ئیمپراتۆریتی عوسمانی ، ڕووسیای قەیسەری هەستی بەگرنگی ئەم ناوەندانەکرد و بۆیە کەوتە کەمکردنەوە لەناوبردنیان   بۆداماڵینی پەیوەندی ئاینی وکلتوری گەلی ئۆکڕانی و ئیپراتۆریەتی عوسمانی ، بۆیە لەدووهەڵمەتی چڕددا لەساڵانی1833 و 1890  هەروەها لەلەساڵی 1876 بەدواوە ڕێگای حەجی لەموسڵمانی ئۆکرانی قەدەغەکرد و هاوکات جۆرێک لە پاکتاوی ئاینی پیادەکرد کەهەناسەی لێبڕین و بەمشێوەیە توانیان زۆرینەی گەلی ئۆکرانی بکەن بەکریستیانی .

 

سێیەم .. لەڕووی سیاسی و ستراتیژییەوە..

هەروەک لەسەروو ئاماژەمان پێکردووە کە زۆرینەی زۆری دراوسێیە ڕۆژئاواییەکانی ڕووسیا ئەندامن لە هاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی ـ ناتۆ ـ هەروەها ئەندامیشن لە یەکێتی ئەوروپا ، واتە ڕووسیا تەنها لەڕێگای سنوورەکانی ئۆکراینەوە دەتوانێ هاوسنووری نزیکەی شەش ووڵاتی یەکێتی ئەوروپا و ناتۆ ببێت و بێگومان هەمووشیان ووڵاتی لاواز وتازەن بەبەراورد لەگەل ڕووسیادا و هەرهەمووشیان پێشتر بەشێک بووینە لەیەکێتی سۆڤیەت یان لەبلۆکی ڕۆژهەڵاتی بوون کە لژێر هەژمووی یەکێتیی سۆڤیەت ڕابوون وئەندام بوون لەهاووپەیمانیەتی وارشۆ ،هەڵبەتە ڕووسیاش خۆی بەمیراتگری هاوپەیمانیەتی واڕشۆ دەزانێت کە یەکێتی سۆڤیەت  سەرکردایەتی دەکرد ، بەێچەوانەشەوە بە مەلدانی ئۆکراین بۆ ڕۆژئاواو ناتۆ ، ئەوە ئەم هەموو ووڵاتانەی دراوسێی ئۆکراین هاوسنووردەبن لەڕووی ستراتیژییەوە لەگەڵ ڕووسیا و ئەمەش هەژموونێکی ترسناکی دەبێ لەسەر ڕووسیا ، بەتایبەتی لە ساڵی 2014 دوای ئەوەی گۆڕانکاری لەئۆکرانیا ڕوویدا ئەمەیش بەهەڵگیرسانی شۆڕشێک بەهاوکاری ووڵاتانی ڕۆژئاوا کە دواتر بە چەند ناوێک ناسرا وەک( شۆڕشی گۆڕەپانی ئەوروپی ، و شۆڕشی کەرامەتی ئۆکرانیا ،و کۆدەتای ئۆکرانی ) کەهەمووی ئامانجی سەرەکی تیایدا هەڵکشان بوو بەرەو یەکێتیی ئەوروپا و دوورکەوتنەوە لەهەژموونی مێژوویی ڕووسیا ، زەتایبەتی دوای ئەوەی لەساڵی 2012 حکومەتی یانکۆڤیتش لەهەوڵی ئەوەدابوو ڕێککەوتن بکات بۆئەممئامانجە لەگەڵ یەکێتیی ئەوروپا ، بێگومان ئەمەش پێچەوانەی وویستی ڕووسیابوو ، کاتێک ئەم وویستە فۆرمێکی مییلی پۆشی لە 2014 و ناتۆو یەکێتیی ئەوروپاش پشتگیریانکرد ، حکومەتی ڕووسیا بەخێرایی دەستی گرت بەسەر نیمچەدوورگەی قڕم کەبەشادەماری ئابووری ئۆکراین دەدەنرا و هاوکات ڕووسیا داوایی لەلایەنگیرانی کرد کە بانگێشتنامە بنووسن بۆ ڕووسیاو داوای یەکێتیی بکەن لەگەڵ ڕووسیادا و نوێنەری ڕووسیا لەنەتەوە یەکگرتووەکان لەکۆبوونەوەی گشتی داواکارییەکەیی بەناو دانیشتوان ودەسەڵاتی ڤڕم خوێندەوە کە لەسەر داوای ئەوان ڕووسیا چووە و پەرلەمانی ڕووسیاش قەبوڵی کردووەو قڕم بۆتە بەشێک لەڕووسیا ، هاوکات ڕووسیا لەسێ هەرێمی تریش لایەنگیرانی هاندا هەمان ئەزموونی نیمچە دوورگەی قڕم دووبارەبکەنەوە، بەڵام یەکێتیی ئەوروپاو ناتۆ نەیانهێشت ئەمە دووبارەبێتەوە ، لەگەڵ ئەوەشدا ئەمانە کارتێکی ئامادەی ڕووسیای پۆتینە هەرکاتێک بییەوێ دەتوانی بیانجوڵێنێ ، بەکورتی ڕووسیا کاریگەری قووڵی لەئۆکراین هەیەو لەرووی ستراتیژییەوە هێڵی سوورە و دەستبەرداربوونی لەئۆکراین چ ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ کۆتایی ڕووسیاێکی بەهێز دەبێ و ئەمەش لەبیر وستراتیژیەتی ڕووسیادا مەحاڵە ، بەتایبەتی ئەوە بزانین کە لەپێنج هێڵی (بۆری )ناردنی گازی سروشتی ڕووسیا بۆ ووڵاتانی ناوەڕاست وڕۆژئاوای ئەوروپا سێ هێڵیان بەخاکی ئۆکرانیادا تێدەپەڕێ ، هەروەک زانراویشە گازی سروشتی بڕبڕەی پشتی ئابووری ڕووسیایەونزیکەی 40% داهاتی ڕووسیا پێکدەهێنێ ،بێگومان لەدەستدانی ئۆکرانیا مەترسێکی ڕاستەوخۆو کاریگەر لەسەرئابووری ڕووسیا دروستدەکات کە پێمووایە شەڕی مان ونەمانی لەسەردەکات ، بەڵام تابکرێت ڕووسیا هێزبەکارناهێنێ بەڵکوو زێتر فشاری سەربازی وسیاسی و ئابووری دەکات بۆ ئامانجەکانی ، بۆئەم مەبەستەش بەرەی ململانێکانی هێناوەتە ڕۆژهەڵاتی  ناوەڕاست و باکووری ئەفریقیا و ….تاد هاوکات ئەوەی زێتر هانی ڕووسیا دەدات وجودی سەرۆکێکی پیرو لاوازی ئێستای ئەمریکایە کەدوودڵ لەبڕیاردان تائاستی ترس ، هەروەها  ئامانجی هەریەکە لە ووڵاتی چین لەتایوان و تورکیا لە وولایەتی موسڵ و ئێران لەچەکی ئەتۆمی ئەمانەش هاوپەیمانی ڕووسیان بۆیە بەرژەوەندییەکانیان یەکیگرتۆتەوەو لەماوەی داهاتووی نا دووردا لەسەر ئەرزی واقیعیشدا بەڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پراکتیزەیان دەکەن ، ئەوەی جێگا مەترسیە بۆ هەرێمی کوردستان حکومەتی تورکیا وسەرۆکەکەیان نەیانشاردۆتەوە کە لەساڵی 2023 مافی بەدەستهێنانەوەی وویلایەتی موسڵمان هەیە و دوواین لێدوانی ئاردۆگانیش لەگەڵ گەرمبوونی کێشەی ئۆکرانیا ئەوەیە کە؟ئێمە دەتوانین هەموو پێداویستیەکانمان لەگازی سروشتی لەباکووری عێراق دابین بکەین ، هاوکات لەگەڵ ئەوەشدا ووڵاتانی ناتۆ و یەکێتیی ئەوروپاش چاویان لەگازی سروشتی کوردستانە لەکاتی دروستبوونی هەرکێشەێک لەنەگەیشتنی گازی سروشتی ڕووسی بۆ ووڵاتانی ئەوروپا ، خەمی گەورەتر ئەوەیە سیاسەتی نەوتی هەرێم تائێستا زۆر خراپ ئاراستەکراوە ، ئەی لەگەڵ ئەم قەیرانە نێو دەوڵەتیانە چۆن ئاراستە دەکرێن ، بێگومان بەهەر هەڵەێک دەرگای دۆزەخەکە دێتە نێو ماڵی ئێمە (هەرێمی کوردستان) .