گه‌ڕان

Shadow Shadow

بیروڕا

بڵاوبوونەوەی ئاینی مەسیحی لە كوردستان

2021.03.05 - 19:19

یاسین تەها

ناس بیروڕا-

ئەگەرچی پێغەمبەر مەسیح لە لەفەلەستین لەدایكبووە و ژیاوە و ئاینەكەشی سەرەتا لەوێ سەریهەڵداوە، بەڵام چەند ساڵێكی كەم دوای دەركەوتنی بانگەوازەكەی و هەر لە سەدەی یەكەمی زاینیدا  (29 ز) لایەنگرانی بەهۆی مار ئەدی یەكێك لە قوتابییەكانی مەسیحەوە، لە كوردستان دەركەوتوون (أدي شیر، تاریخ كلدواشور، 6).  ئەم بانگخوازە مەسیحییە كە یەكێك لە 72 كەسە نزیكەكەی مەسیح بووە لە شاری نسیبینی باكوری كوردستانەوە شۆڕبووەتەوە بۆ هەولێر، لەوێشەوە بۆ شارەزوور و كەركوك (دائرة المعارف الإسلامیة، 13/ 420).

کەناڵی ناس کورد لە تێلیگرام جۆین بکە   

 

لەپاش كۆچی دوایی ئەم مژەدەدەرەش یەكێك لە خوێندكار و كەسە نزیكەكانی (ماری) بووەتە گەورەترین مژدەدەری مەسیحی لە ناوچە كوردییەكان و بەمجۆرەش لەنیوەی یەكەمی سەدەی یەكەمی زاینیدا مەسیحییەت بووەتە ئاینێكی ناسراو لە كوردستان.

 

شوێنەوارە مێژوییەكان داروپەردووی بەجێماوی كڵێسا ئاماژەن بۆ بڵاوبوونەوەی دێرینی ئەم ئاینە لە كوردستان كوردستان، بەتایبەت لە دەوروبەری چیاو بەرزاییەكانی هەكاری (عباس العزاوي، العمادیة، 83)، ئەم ئاسەوارە مادییەش هاوتا و نزیكە لەگەڵ ناوەڕۆكی وتەكەی مێژوونوسی بەناوبانگ مەسعودی كە لە سەدەی دەیەمی زاینیدا وتوویەتی هەندێ لە هۆزە كوردییەكانی یاقوبی و گۆران لەسەر ئاینی مەسیحی بوون (مروج الذهب، 2/ 97).

هەر لە دەوروبەری هەكاری و موسڵ گەڕیدە و جوگرافیناسەكان كڵێسا و دێری زۆریان دیوەو لە گەشتنامەكانی خۆیاندا ئاماژەیان پێ كردوون لەوانەش یاقوتی حەمەوی كە لەسەدەی 13 زاینی ژیاوە( معجم البلدان 2/ 530)، هەمان دیاردەش لای گەڕیدەیەكی وەك ماركۆپۆڵۆ جێگەی سەرنج بووە كە نزیك لەسەردەمی حەمەوی سەردانی دەوروبەری موسڵی كردووە و لەوێ كوردی مەسیحی دیوە و لەبارەیانەوە بیرەوەری تۆماركردووە (رحلات ماركوبولو، 1/56).

سەرچاوە مێژوییەكان كۆكن لەسەر ئەوەی كوردەكان بە لێشاو نەچوونەتە ناو ئاینی مەسیحی (محمد أمین زكي، خلاصة، 288)، ئەمەش لای هەندێ گەڕیدەی ئەوروپی هەر ئاماژەی پێكراوە لەوانەش مارك سایكس كە لەسەدەی بیستەمدا بەناوچە كوردییەكاندا گەشتی كردووە (القبائل الكردیة، 30)، بەڵام ئەمە رێگرنابێ لە راستییەك كە مەسیحییەكان گەورەترین كۆمەڵگای ناموسوڵمان بوون لە كوردستان و دووەم گەورەترین تایفەی ئاینی وڵاتی كورد بوون لەسەدەكانی ناوەڕاست لە سەدەكانی ناوەڕاست (مردخاي زاكن، یهود كردستان، 31).

 

پێكهاتە مەسیحییەكانی كوردستان

مەسیحییەكانی میسۆپۆتامیا و كوردستان بەفرەیی پێكهاتەكانیان دەناسرێنەوە بەجۆرێك لەچەند نەتەوەیەك پێكدێن (كلدان، سریان، ئاشور، ئەرمەن) و ئەوانیش بەسەر ئاینزاكانی كاسۆلیك و پرۆتستانتدا دابەش دەبن، بەڵام لە كوردستان زیاتر نەستۆرییەكان ژیاون (ألبیر أبونا، تاریخ الكنیسة الشرقیة، 18) بەڵام دواتر خۆیان داوەتە پاڵ ئاشوری بەو پێیەی هێمایە بۆ گەلێكی دێرین و مێژویی ناوچەكە و ئێستا زیاتر بەو ناوە دەناسرێن (أحمد سوسة، ملامح، 59) و جگە لەوانەش پێكهاتە نەتەوەیی و ئاینییەكانیتری مەسیحی لە كوردستاندا بڵاون، لەبارەی ڕەچەڵەكیشیانەوە مشتومڕی زۆر هەیە كە ئاخۆ كوردن یان نا؟ بەڵام زۆربەی نوسەر و لێكۆڵەرانی وەك عەزاوی و عەبدولڕەقیب یوسف و جەمال ڕەشید لەسەر ئەو بۆچوونەن كە بە ڕەچەڵك كورد بن.
نەخشەی بڵاوبوونەوەی مەسیحییەكان لە كوردستان زیاتر لە دەوروبەری موسڵ و لە باشیك و قەرەقۆش و بەرتەڵە و هەولێر چڕ بووەتەوە (الحموي، معجم البلدان، 2/ 316)، هۆكاری گردبوونەوەشیان لەم ڕووبەرە جوگرافییە زیاتر دەگەرێتەوە بۆ باڵادەستی زەردەشتییەكان لەناوچەكانیتری رۆژهەڵات و باشوری كوردستان (المقدسي، أحسن التقاسیم، 83)، سەرباری ئەوەش لە هەندێ ناوچەی وەك شارەزوور پێگەو كاریگەرییان هەر هەبووە و بێ نوێنەرایەتی نەبوون (أشارك بولاندیان، الكرد، 78). لەو جێگایانەشی دراوسێی ئەرمینیا بوون وەك ئازەربایجان و دوین شتێكی سروشتییە كە بەرێژەیەكی زۆرتر و چڕوپڕتر بڵاوبوون.

 

بارودۆخی مەسیحییەكان لە ناوچە كوردنیشنەكان

پەیوەندی ناوچە كوردییەكان لەسەدەكانی ناوەڕاست لەگەڵ مەسیحییەكان بەپێی بارودۆخ و هەل و مەرجی ڕۆژگار لە هەڵكشان و داكشاندا بووە، لە جزیرە و لەسایەی دەوڵەتی دۆستەكی كوردی (981 _ 1084م) مەسیحییەكان باڵادەست بوون و ئەوقاف و كاروباری كارگێڕیی میرنشینەكەیان بەدەست بووە لەگەڵ كۆكردنەوەی باج و بەرێوەبردنی كاروباری پزیشكی (تاریخ الفارقی، 357).

لەهەولێریش كە سەنتەری میرنشینێكی سەربەخۆی ئیسلامی بووە لەسەردەمی مزەفەرەدین كەوكەبەری (1190_1232)، مەسیحییەكان چەندین پۆستی كارگیڕییان هەبووە بەجۆرێك هەندێ لە شاعیرە موسوڵمانەكان (تەها هەزبانی) ئەمەیان بە باڵادەستبوونی مەسیحییەكان لە شارەكە لێكداوەتەوە لە شیعرەكانیاندا ( الیونیني، ذيل مرآة الزمان، 1204)، ئەم باڵادەستی و كاریگەرییەش هەندێكجار هەتا شاری داقوق رۆشتووە لە نزیك كەركوك (جان موریس فیه، أحول النصاری، 256).

بەو پێیەشی كە هەولێر لانكەی مەسیحییەكان بووە، لەسەدەمی سیازدەهەمی زاینی كەسایەتییەكی مەسیحی بەناوی "هبة الله بن أبي الحسن" لە شاری دەمەنهوری میسرەوە پەنای هێناوە بۆ شارەكە و لەوێ لە قەڵا مێژوییەكەی هەولێر دیوانی ئەشرافی پێ سپیردراوە (ابن شعار، عقد الجمان، 9/ 122).

دەسەڵاتی زۆری مەسیحییەكان لە هەولێر هەندێكجار گەیشتوەتە ئەوەی خەڵك بە چەوساندنەوە تۆمەتباریان بكات، وەك ئەو سكاڵایانەی لە كارگیڕی شارەكە (عليا بن النفيس) تۆماركراون (سامی الصقار، إمارە أربل، 176)، لەهەندێ كاتیشدا كڵێساكانی شارەكە لە مزگەوتەكان پۆشتە و پەرداختر بوون، بەم بۆنەیەشەوە شاعیرێكی سریانی (عیسی بن سنجر الحاجري) كە لە 1234 زاینی مردووە شیعرێكی بەناوبانگی هەیە كە ئاراستەی والی خەلیفەی كردووە بۆ ئەوەی مزگەوتەكانیش وەك كلێساكانی هەولێر ڕۆشن و ئاوەدان بن (صالح، أربیل، 208).

ئەوكاتەشی هێرش و شاڵاوی مەغۆل ڕوویكردە موسڵ و كاولكاریی زۆریان لەگەڵ خۆیاندا هێنا، مەسیحییە هەڵهاتووەكان لە ناوەڕاستی سەدەی سازدەیەمی زاینی جگە لە هەولێر هیچ پەناگەیەكیتریان شك نەبرد و بەكۆمەڵ بۆ ئەم شارە ئاوارەبوون (ابن العبري، تاريخ مختصر الدول، 282).