گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

دەبێتە هۆى هەڵگیرساندنى جەنگ لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست؟ 

100 ساڵ بەسەر واژۆکردنى پەیماننامەى سیڤەر تێدەپەڕێت 

2020.08.10 - 14:12
App store icon Play store icon Play store icon
100 ساڵ بەسەر واژۆکردنى پەیماننامەى سیڤەر تێدەپەڕێت 

ناس کورد- 

100 ساڵ لەمەوبەر، بەرپرسانی فەڕەنسا و بەریتانیا وئیتاڵیا لەكارگەی بەناوبانگی بۆرسڵین لەباشووری خۆرهەڵاتی پاریس بۆ دابەشكردنی میراتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەكان كۆبوونەوە و لە10ی ئابی ساڵی 1920  گەیشتنە واژۆكردنی پەیماننامەیەك بەناوی سیڤەر. 

 

کەناڵی ناس کورد لە تێلیگرام جۆین بکە   

پەیماننامەکە ڕێگەی خۆشكرد بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستى نوێ، بەڵام كۆمەڵێك گۆڕانكاری دیكە بەهاتنی كەمال ئەتاتورك ڕوویدا و جێبەجێكردنی ئەو نەخشەیەی ڕاگرت و لەئێستادا دووبارە وڵاتان ناكۆكییەكانیان بۆ كێشانەوەی نەخشەكە دەستپێكردووەتەوە.



پەیماننامەکە چەند مەرجێكی قورسی سەپاند بەسەر عوسمانیە تێكشكاوەكاندا، سزایەک کە زۆر لەو سزایە توندتر بوو کە لە پەیماننامەی فورسایدا بەسەر ئەڵمانیادا لەبەروارێکى پیشتر لەو ساڵە سەپێنرا، ئەوەش ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی ناچار كرد لەداواكارییەكانی بۆ زەوییەکانى ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقیا دەستهەڵبگرێت.

 

بەگوێرەى پەیماننامەكە هەر یەكە لەبەریتانیا و فەڕەنسا چەند ناوچەیەكیان وەكو ناوچەی داگیركاری خستە ژێر كۆنترۆڵی خۆیانەوە لەوانە بیابانەكانی دورگەی عەرەبی تا دەریایی ڕەش، یۆنان و ئیتاڵیاش گەرەنتیان بۆ چەند ناوچە و سامانێكی تایبەت بەخۆیان لەخۆرئاوا و باشووری توركیاوە وەرگرت، بەكۆنترۆڵكردنی بەشێكی زۆری دەریای ئیجەشەوە، بەڵام ئەستەنبۆڵ هەروەكو پایتەختی  ئیمراتۆریەتی عوسمانییەكان مایەوە.

 

هەر لەڕێكەوتنەكەدا چەند ناوچەیەكی گرنگ بۆ كورد و ئەرمەن وەكو ناوچەی خۆیان دیاری كراو و قەڵەمڕەوی عوسمانیەكان بەسەر ئەو ناوچانەدا كۆتایی پێهێنراو خزێنرایە ناوچە دوورە دەستەكانی ئەنادۆڵەوە.



ئەو پلانەى کە لە پەیماننامەکەدا کێشرابوو بریتى بوو لە کێشانى پێشوەختەى سنور و ئایندەى سیاسى دەوڵەتانى وەک ئیسرائیل و سوریا و لوبنان و عێراق، بەڵام لەخۆرئاوا زیاتر باس لە ڕێککەوتننامەى نهێنى سایكس بیكۆ، دەکرێت. 

 

ناسیۆنالیزمەکانى عوسمانییەکان بەسەرۆكایەتی مستەفا كەمال ئەتاتورك پەیماننامەی سیڤەریان ڕەتكردەوە و زنجیرەیەك شەڕیان بۆ دەركردنی فەڕەنسی و یونانیی و ئیتاڵیەكان لەئەنادۆڵ دەستپێكرد و ئەوروپیەكانیان ناچار بەڕێكکەوتنێكی تر كرد بەچەند مەرجێكی نوێوە کە بە پەیماننامەى لۆزان ناسرا لە ساڵى 1923 و لەو پەیماننامەیەدا سنورى تورکیاى نوێ دیاریکرا. 

 

ڕێكکەوتنەكە ناكۆكی لێکەوتەوە

 

گەرچی 100 ساڵ بەسەر واژۆكردنی پەیماننامەکەى سیڤەردا تێدەپەڕێت، بەڵام ئامادەیەكی بەهێزی لەئێستادا هەیە بەهۆی ململانێكانی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر ئەو سنورە ئاویانەی كە پەیماننامەکە كێشاویەتی.

 

كاتێك ڕەجەب تەیب ئەردۆگان ڕێكکەوتنێكی بۆ دیاریكردنی سنوری دەریایی لەگەڵ حكومەتەكەی فایز سەڕاج لەلیبیا واژۆ کرد، ڕایگەیاند:" بەهۆی ئەو ڕێكکەوتنەی بواری هاریكاری سەربازی و وەزەوە پەیماننامەی سێڤەرمان هەڵوەشاندووەتەوە". 

 

جەختیشی لەسەر ئەوە كردەوە، وڵاتەكەی ئامادەیە بۆ مانۆڕی سەربازی جارێكی دیكە لەڕێگەی دەریای سپی ناوەڕاستەوە و ئەوەشی بەچركەساتێكی مێژووی وەسف كرد.

 

یەکێک لەو دورگانەی كە تورکیا بەگوێرەى پەیماننامەکەى سیڤەر و لۆزان لەدەستیدا دوورگەی كاستیلۆڕێزۆی بچوك بوو كە درایە ئیتاڵیا و پاشان  لەساڵی 1947 بەخشییە یۆنان، کە تەنها 2 كیلۆمەتر لەكەناراوەكانی توركیا و نزیكەی 500 كیلۆمەتر لەكەناراوەكانی یۆنانەوە دوورە.

 

ئەو دوورگەیە كە ڕووبەرەكەی دەگاتە 11 كیلۆمەتری چوارگۆشە و ژمارەی دانیشتوانەكەشی دەگاتە نزیكەی 500 كەس، سنورەكانی توركیا لەدەریای ناوەڕاست جیادەکاتەوە، هەر بۆیە كاتێك ئەنكەرە و تەڕابلوس ڕێكکەوتنیان بۆ كێشانی سنووری دەریایی واژۆ كرد، ئەسینا بانگهێشتی باڵێۆزی توركیا و لیبیای كرد و داوای ناوەڕۆكی پەیماننامەکەى لێكردن و ڕایگەیاند، هیچ سنورێكی هاوبەشی دەریایی لەنێوان ئەو دوو وڵاتەدا نییە.



لەسەر پەیماننامەکەش، كیریاكۆس میتسۆتاكیس سەرۆكوەزیرانی یۆنان ڕایگەیاند، پەیماننامەکە لەسەر نەخشە هەندێك دوورگەی یۆنان دەسڕێتەوە و كەنارخستنی دیپلۆماتی لەسەر توركیا، دەسەپێنێت.

ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، ئەمریكا و ئەوروپا و میسر و ئیسرائیل سەرکۆنەى پەیماننامەکەیان كردووە و لەلوتكەی ئەوروپیدا لە شارى برۆکسل تاوتوێى ئەو دۆخە دەكەن.

 

لەكاردانەوەیەكیشدا لەسەر ئەو ڕوداوە، پێشتریش مەولود چاوش ئۆغڵۆ، وەزیری دەرەوەی توركیا ڕایگەیاند، داواكردنی دوورگەی كاستیلۆرێزۆی بچوك كە 500 كیلۆمەتر لەئەسیناوە دوورە مایەی قبوڵكردن نیە.

 

دەرفەتی شەڕ

لەچەند ڕۆژی ڕابردودا سامح شوكری، وەزیری دەرەوەی میسر ڕایگەیاند، میسر و یۆنان رێكکەوتنێکیان واژۆ كردووە بۆ دیاریكردنی ناوچەی ئابووری نێوانیان، ئەو رێكکەوتنەش بۆ توركیا دۆخێكی سەخت دروست دەكات بەهۆی ئەوەی ئەو وڵاتە بەلایەوە قورسە سنورە دەریاییەكان دابەش بكرێتەوە.



هەر بەگوێرەى ئەو ڕێککەوتنانە سنورە ئاوییە ئابووریەكانی توركیا كەمدەكرێنەوە بەو واتایەی كە توركیا بێبەش دەكرێت لەسەروەت و سامانی نەوتی و گازی سروشتی و هەروەها چالاكییەكانی ڕاوكردن لەو ناوچەیەدا.

 

لەسەر ئەو ڕێكکەوتنە، وەزارەتی دەرەوەی توركیا ڕایگەیاند، ئەو ڕێكکەوتنەی نێوان میسر و یۆنان لەسەر دیاریكردنی سنورە ئاوییەکان لەلاى تورکیا وەک نەبوو هەژمار دەکرێت.

 

ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، ئەو ناوچانەی كە لەڕێكکەوتنەكەی نێوان میسر و یۆناندا هاتوون دەكەونە سنورەكانی توركیاوە.

 

ئەردۆگانیش دووبارە گەڕان و پشكنینی بۆ گازى لەناوچەی خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاست ڕاگەیاند و ئەمەش وەک مەترسییەک بۆ هەڵگیرسانی شەڕی نێوان وڵاتانی ناوچەكە، لێى دەڕوانرێت.

 

بەوتەی مایكڵ ڕۆبین نوسەر لە گۆڤارى (ناشیۆناڵ ئەنترست)ی ئەمریكی، دەرفەتی هەڵگیرسانی شەڕ لەنێوان توركیا و یۆنان گەیشتووەتە ئاستێكی باڵا زیاتر لەهەر كاتێكی ترى ململانێکانى توركی- قوبڕسى لەساڵی 1974 ەوە و ئەوەشى گەڕاندەوە بۆ ناکۆکییەکان لەبارەى کێشانەوەى سنورى ئاوى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست و خواستى ئەردۆگان بۆ هەڵوەشاندنەوەی پەیماننامەی لۆزان و كۆنترۆڵكردنی هەندێك خاكی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەدەرەوەی سنورەكانی توركیای نوێ.



ڕۆژی (چوارشەممە)ی ڕابردوو، هێزی دەریای یۆنانی چەند هێزێكی لەدەریای ئیجە بڵاوكردەوە و حاڵەتی ئامادەباشی ڕاگەیاند بەهۆی چەند چالاكیەكی توركیا بۆ گەڕان بەدوای سەرچاوەی وزە لەنزیك دوورگەكانی یۆنان كە توركیا دەلێت ناوچەی سنوری خۆیانە.