گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

دوو ناسنامەى ئاینى و چارەنوسێکى مشتومڕاویی

ئایا سۆفیا..چیرۆکێک كە تەمەنى 15 سەدەيە

2020.07.10 - 23:51
ئایا سۆفیا..چیرۆکێک كە تەمەنى 15 سەدەيە

ناس کورد-

 

دادگایەکى توركيا ڕۆژى هەينى مەرسومێكى هەڵوەشاندەوە كە يەكێك لە حكومەتەكانى پێشووى ئەو وڵاتە لە ساڵانى سيیەكاندا دەريكردبوو بۆ ئەوەى مزگەوتى "ئايا سۆفيا" لە ئيستانبوڵ بكرێت بە مۆزەخانە، بەوەش ڕێگەى خۆشكرد كە تەلارەكە دوبارە بكرێتەوە بە مزگەوت و شوێنى خواپەرستى موسوڵمانان.

 

ڕەجەب تەيب ئەردۆغان سەرۆککۆمارى تورکیا و سەرۆكى پارتى داد و گەشەپێدان كە تەيارێكى ئيسلامييە پێشتر پێشنيارى ئەوەى كرد كە تەلارى ئايا سۆفيا وەك خۆى لێ بكرێتەوە و بكرێتەوە بە مزگەوت، ئەوەش بەپێی راپۆرتێکى ئاژانسى رۆیتەرز.

 

ئايا سۆفيا مێژوەكەى بۆ 1500 ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، تەلارەكە شوێنێكى گرنگ بووە لە سەردەمى هەردوو ئيمبراتۆريەتى بێزەنتى و عوسمانيەكان، سەرەتا شوێنێكى گرنگى خواپەرستى مەسيحيەكان بووە و دواتريش موسوڵمانەكان، بۆيە هەر گۆڕانكاريەك لە تەلارەكە كاريگەرى لەسەر شوێنكەوتوانى هەردوو ئايينەكە دەبێت، سەرەڕاى ئەوەش تەلارەكە يەكێكە لەو شوێنانەى لە ليستى شوێنە كلتوريە جيهانيەكان لە رێكخراوى "يونسكۆ"ى سەربە نەتەوە يەكگرتوەكانى تۆمار كراوە.

 

دوو بيروباوەڕ

تەلارى ئايا سۆفيا كە ناوەكەى واتاى "دانايى خودايى"يە بە زمانى يۆنانى لەساڵى 547 لەسەردەمى "جستنيان" ئيمپراتۆرى بێزەنتى تەواوكراوە.

 

ئەم تەلارە گەورەيە بەسەر بەندەرى "سەدەى ئاڵتونى" و دەرگاى گەروى بۆسفۆردا دەڕوانێت، ناوەندێكى مەزهەبى "ئارسۆزكسى" مەسيحيەكان بووە وە بۆ چەندين سەدە گەورەترين كەنيسەى جيهان بووە.

 

زۆرينەى سەردەمەكان ئايا سۆفيا لەژێر دەسەڵاتى بێزەنتيەكان بووە و بۆ ماوەيەكى كەميش لە سەردەمى سەدەى سيانزەهەم كەوتە دەست سەليبيەكان، تا سوپاى موسوڵمانان بە سەرۆكايەتى سوڵتان عوسمان محەمەد فاتح  كۆنترۆڵى كرد و كردى بە مزگەوت.

 

عوسمانيەكان لە چوار شوێندا شوێنى بانگدانیان تێدا دروستكرد و هێما مەسيحيەكانيان داپۆشى و تابلۆى گەورەيان بە ناوەكانى خوداى گەورە و پێغەمبەرى ئيسلامى (محەمەد) درودى خواى لەسەر بێت بە زمانى عەرەبى تێدا دانا.

 

لەساڵى 1934 مستەفا كەمال ئەتاتورك يەكەم سەرۆكى كۆمارى توركياى عەلمانى مزگەوتەكەى گۆڕى بە مۆزەخانە كە ساڵانە مليۆنان گەشتيار سەردانيان دەكرد.

 

گومانى ساختە

لە ماوەى 15 ساڵى ڕابردودا "كۆمەڵەى توركى" هەوڵى ئەوەى دەدا كە دوبارە ئايا سۆفيا بكرێتەوە بە مزگەوت و ئەو داواكاريەى ئاراستەى دادگاكان دەكرد، بۆ ئەوەى مەرسومەكەى ئەتاتورك هەڵبوەشێنرێتەوە.

 

لە كۆتا هەڵمەتيشدا كۆمەڵەكە لە بەردەم دادگادا ئاماژەى بەوەدا، ئەتاتورك مافى ئەوەى نييە كە لە خواستەكانى سوڵتان محەمەد دەربچێت و واژۆى لەسەر بەڵگەيەكى ساختە كردووە.

 

بەپێى ئەو بەڵگانە ناڕونيەك هەبوو لەنێوان مەرسومەكەى ئەتاتورك كە بە نزيكەيى لە هەمان ئەو كاتەدا دەركراوە كە نازناوى سەرۆك كۆمارى توركياى وەرگرتووە.

 

پێشتريش ئەردۆغان ئاماژەى بەوەدابوو، كە پێويستە موسوڵمانان جارێكى تر بتوانن لە ئايا سۆفيا نوێژ بكەن، ئەوەش هەستى بەشێكى زۆر لەو توركانەى هەژاند كە پەيوەستن بە ئايينى ئيسلامەوە و دەنگيان بە حزبەكەى ئەردۆغان داوە لە هەڵبژاردنەكاندا.

 

بەپێى ڕاپرسيەك كە ناوەندى ڕاپرسى توركى "ميترۆپۆڵ" ئەنجامى داوە، 44% ى بەشداربوان پێيان وايە كە بابەتى ئايا سۆفيا بۆ سەرقاڵكردنى بيرى دەنگدەرانە و بەلاڕێدابردنى بيريانە لە كێشە ئابوريەكانى توركيا.

 

لاى خۆشيەوە ڕۆژنامەى حوريەتى توركى ئاشكرايكردووە، دادگا فەرمانى داوە بەوەى كە ئايا سۆفيا بكرێتەوە بە مزگەوت بەڵام گەشتياران هەر دەتوانن سەردانى بكەن وەك مزگەوتێك و بابەتەكەش بە هەستياريەوە مامەڵەى لەگەڵ دەكرێت.

 

نيگەرانيەكان لە دەرەوەى توركيا

بەتريك مەكسۆنى بارسۆلۆميۆ كە باوكى ڕۆحى نزيكەى 300 مليۆن مەسيحى ئارسۆزكسيە لە جيهاندا ئاماژەى بەوەداوە، گۆڕينى ئايا سۆفيا دەبێتە هۆى دروستبونى كەلێن لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، لاى خۆشيەوە كەنيسەى ئارسۆزكسى ڕوسى ئاماژەى بەوەداوە كە گۆڕينى ئايا سۆفيا بۆ مزگەوت قبوڵ نەكراوە.

 

هەر سەبارەت بەو بابەتە مايك پۆمپيۆ وەزيرى دەرەوەى ئەمريكا وتويەتى، گۆڕينى ئايا سۆفيا لە بەهاى تەلارەكە كەمدەكاتەوە بۆ خزمەتى مرۆڤايەتى چونكە پردێكە كە پێويستە هەبێت لەنێوان خاوەن ئايين و ڕۆشنبيرى و كلتورە جياوازەكاندا.

 

لەلايەكى ترەوە حكومەتى يۆنان  كە زۆرينەى دانيشتوانەكەى لەسەر ئايينى مەسيحى ئارسۆزكسين باسى لەوەكردوە، توركيا سەركێشى دەكات لە دروستکرنى درزێكى ويژدانى گەورە لەگەڵ دەوڵەتە مەسيحيەكاندا، تەلارەكە ناوەندێكى ئيمپراتۆريەتى بێزەنتى بووە كە زمانى يۆنانى بووە و كەنيسەكانيشى ئارسۆزكسى بوون.

 

لاى خۆشيەوە توركيا ڕەخنەى لەو قسانە گرتووە و بە دەستوەردانى دەرەكى ناويان دەبات، مەولود چاوش ئۆغڵو وەزيرى دەرەوەى ئەو وڵاتە باسى لەوەكردوە، ئەو بابەتە سيادى نيشتمانييە و شتە گرنگەكە ئەوەيە كە گەلى توركيا دەيانەوێت.