گه‌ڕان

Shadow Shadow
پەنجەرەیەکی عەرەبی

پەنجەرەیەکی عەرەبی

گفتوگۆی ئەمریکی-عێراقی و سەقفی پێشبینییەکان

2020.06.26 - 10:28
گفتوگۆی ئەمریکی-عێراقی و سەقفی پێشبینییەکان

نووسینی: د. یەحیا کوبەیسی

وەرگێڕانی: ئالان م نوری

 

پێشەکییەک لە ناس کوردەوە

 

نووسەری ئەم جارەی "پەنجەرەیەکی عەرەبی"، ئەکادیمیی ناسراو د. یەحیا کوبەیسی ە. رەنگە زۆر لەو کوردانەی ئاگایان لە میدیای عەرەبی و کەناڵەکانی هەواڵە بە زمانی عەرەبی ئەم نووسەرە بناسن. ئەو میوانی بەردەوامی زوربەی ئەو کەناڵە تەلەفزیۆنییانەیە. سەرەڕای ئەوەی دکتۆراکەی لە ئەدەب دا هێناوە، بەڵام لێکۆڵەرەوەیەکی سیاسی و یاسایی لێهاتووی عێراقە. ئەندام و سەرپەرشتیاری چەندین سەنتەری لێکۆڵینەوەی عەرەبی و عێراقی و رۆژەڵاتی ناوەڕاستە. ناسراوترین نووسینەکانی دوو کتێبن: دۆخی زانستە سیاسییەکان لە زانکۆ عێراقییەکاندا (2008) و چەند پێداچوونەوەیەک  بە دەستووری عێراقدا (2006). 

ئەم دەقەی لە ماڵپەڕی فەیسبوکی خۆی لە 5 ی حوزەیرانی ئەمساڵدا بڵاوکردۆتەوە. هیوادارین بەم زوانە لەم گۆشەیەی (پەنجەرەیەکی عەرەبی)دا نووسینی تایبەتی، بە نیازی ئاخاوتنی راستەوخۆ لەگەڵ خوێنەری کورددا، بڵاو بکەینەوە.

 

 

گفتوگۆی ئەمریکی - عێراقی و سەقفی پێشبینییەکان

 

لە وتارێکی تەلەفزیۆنیدا کە مانگی رابوردوو پەخشکرا، (ماثیو توڵەر) ی باڵیۆزی ئەمریکا لە بەغدا دەربارەی وتووێژی نێوان وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و عێراق کە بڕیارە لە مانگی حوزەیرانی داهاتوودا دەستپێبکات، رایگەیاند کە ئامانج لەو وتووێژە زاڵبوونە بەسەر دژوارییەکانی رووبەڕووی پەیوەندیی هەردوو وڵات دەبنەوە و کاراکردنی خاڵەکانی رێککەوتننامەی چوارچێوەی ستراتیژیی نێوان هەردوو وڵاتە کە لە ساڵی 2008  دا مۆر کراوە.

ئاشکرایە کە ئەو "دژواری"یانەی باڵوێزی ئەمریکا باسی دەکات، بەدیاریکراوی، بەندن بە باری یاسایی هێزە چەکدارەکانی ئەمریکا لە عێراق، لە چوارچێوەی شەڕی داعشدا. ئەمەش لە چوارچێوەی ئەو دووکەرتییەی، بەهۆی ململانێی ئەمریکا و ئێرانەوە، عێراقی گرتۆتەوە. هەر ئەم ململانێیەشە کە هێزە ئەمریکییەکانی ناچار کردووە کە سەرلەنوێ بڵاوبوونەوەیان بە عێراقدا بە جۆرێک رێکبخەنەوە کە دووربن لە زەبری هاوپەیمانانی ئێران لە عێراقدا!

 

ساڵی 2008 عێراق و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دوو رێککەوتننامەیان مۆرکرد؛ یەکەمیان رێککەوتننامەی باری یاسایی هێزەکانە کە بە کورتکراوەیی ناسراوە بە (SOFA :Status of Forces Agreement). ئەم رێککەوتننامەیە ئەو رێسا و پێداوەیستییە سەرەکییانەی دیاری کرد کە بوونی کاتیی هێزە چەکدارەکانی ئەمریکای لە کاتی مۆرکردنی رێککەوتننامەکەوە (لە 1 ی کانوونی یەکەمی 2009 دا) بۆ سی ساڵی دوای ئەوە رێکخست. واتە ئەم رێککەوتننامەیە بە فەرمی بە دەرچوونەدەرەوەی تەواوی هێزەکانی ئەمریکا لە خاک و ئاو و ئاسمانی عێراق لە پێش 31 ی کانونی یەکەمی 2011 دەبوا کۆتایی بێت. رێککەوتننامەی دووەمیش ناسراوە بە رێککەوتننامەی چوارچێوەی ستراتیژی و بە کورتکراوەیی بە (SFA: Strategic Framework Agreement) ناسراوە. ئەم رێککەوتننامەیەیان باس لە پێکەوەنانی پەیوەندیی هاوکاری و دۆستایەتی درێژخایەن لە نێوان هەردوو وڵاتدا دەکات و ئەم بوارانە دەگرێتەوە: سیاسی ودبلۆماسی، بەرگری و ئاسایش، رۆشنبیری، ئابووری و ووزە، تەندروستی و ژینگە، تەکنۆلۆژیای زانیاری و گەیاندن و پەیڕەوی یاسا و دادوەری. لە رێککەوتننامەکەدا هاتووە کە کۆمیتەی هەماهەنگیی باڵا بۆ چاودێریی جێبەجێکردنی رێککەوتننامەکە و چەند کۆمیتەیەکی دیکەی هەماهەنگیی هاوبەش بۆ جێبەجێکردن دروست دەکرێت. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە ئەوەیە کە لە ماوەی دوانزە ساڵی رابوردوودا ئەو رێککەوتننامەیە دوور بووە لە جێبەجێکردن؛ لەلایەکەوە هێزە سیاسییە باڵادەستەکانی شیعە، کە بڕیاری سیاسییان لە عێراقدا قۆرغ کردووە، "حەز"یان بە پەرەپێدانی ئەو پەیوەندییە ستراتیژییە لەگەڵ ئەمریکادا نەبووە و ئیدارەی ئەمریکاش، لە لایەکی دیکەوە، زۆر "پەرۆش" ی پەیوەندییەکی ستراتیژیی لەو جۆرە نەبووە. ئەمەش نەک تەنها لەبەر ئەوەی دانوستانی ساڵی 2011 بۆ هێشتنەوەی هەندێک لە هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا، لە ئەنجامی رێکنەکەوتن لەسەر پارێزبەندی بۆ ئەو هێزانە، بە بنبەست گەیشت ، بەڵکو بە شێوەیەکی سەرکی لە بەر ئەوەی ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لەگەڵ هاتنەسەرکاری ئۆباما لە 2010 دا گۆڕا و لە ناوەڕۆکدا داپچڕانێکی نیمچە گشتگیر بوو لەگەڵ ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی کە سەردەمی سەرۆک بۆش ی دووەم لە ساڵانی 2002 تا 2010 دا پەیڕەودەکرا. داپچڕانەکەش بە تایبەتی لە بواری شەڕ دژی تێرۆر دا بوو کە بریتی بوو لە پەرچەکرداری راستەوخۆی ئەمریکا لە دوای رووداوەکانی 11ی سێپتەمبەر و نیشانەی چەسپاندنی باڵادەستیی فەلسەفەی محافزکارانی نوێ لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا، بە تایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بوو.

 

چاوخشانەوەی ئەم جارەی ئیدارەی سەرۆکی نوێ، ترەمپ، بە ستراتیژیی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا بۆ ماوەی 2017 - 2021 ئەوە دەخاتە روو کە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی، لەم ستراتیژییە نوێیەدا وجوودی نییە. مەگەر تەنها لە چوارچێوەی "رێگرتن لە دروستبوونی پێگەی ئارام و ژینگەی لەبار بۆ تێرۆریزمی جیهادی" نەبێت، ئەویش بە مەبەستی ئەوەی "هێزی دژ بە ئەمریکا زاڵ نەبن" تا "جێگیریی بازاڕەکانی نەوتی جیهانی پارێزراو بن". واتە جگە لە جەخت کردنە سەر مەترسیی ئێرانی و کێشەی فەلەستن - ئیسرائل بەولاوە، جگە لە گوتاری ئینشائی و گشتی دەربارەی هاوکاری و پتەوکردنی جێگیری لە ناوچەکەدا، هیچی دیکە نابینین. لەم چوارچێوەیەشدا تەنها جارێک کە ناوی عێراق هاتبێت تەنها جەخت کردن بووە لەسەر "پتەوکردنی ستراتیژی درێژخایەن لەگەڵ عێراقدا، وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ". ئاشكرایە کە ئەم بڕگەیەش هێمایە بۆ ئەو رێککەوتننامە ستراتیژییەی کە هەردوو لایەن پەرۆش نەبوون بۆ جێبەجێکردنی. بەڵام لە هەمان کاتدا هێمایەکی ئاشکرایە بۆ نیازی ئەمریکا لە هێشتنەوەی هێزە سەربازییەکانی لە ناوچەکەدا "بۆ پاراستنی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانانی لە هێرشی تێرۆریستی و راگرتنی هاوسەنگیی ناوچەیی گونجاو لە نێوان هێزە جیاجیاکانی ناوچەکەدا".

 

پاش ئەوەی ئەمریکا بە راشکاوی داواکارییەکانی کشانەوەی هێزەکانی لە عێراق رەتکردەوە و سوور بوو لەسەر هێشتەوەی ئەو هێزانە. ئاشکرابوو کە ئەمریکا پێویستی بە رێکخستنی باری یاسایی هێزەکانێتی لە عێراقدا. واتە پێویستی بە دۆزینەوەی ئەلتەرناتیڤێکی یاسایی بوو بۆ ئەو رێککەوتننامەیەی کە لە ساڵی 2011 ەوە کارپێکردنی کۆتایی هاتووە. هێزە ئەمریکییەکان ئێستە لە عێراقدا هەن، بەڵام لە چوارچێوەی ئەو هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەی کە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تێرۆریزم لە ئەیلولی ساڵی 2014 دا دامەزرا. ئەوەی پەیوەندیی ئەو دوو لایەنەی دیاری کردووە لێکتێگەیشتنی ناواخنی ئاشکرانەکراوە، بگرە ئەمری واقیعی بەسەر هەردوولادا سەپێنراوە و چیدی نا. چونکە چوارچیوەیەکی یاسایی نەبووە کە هەردوولا پێی ببەسترێتەوە. بانگەشەی ئەمریکا بۆ کۆبوونەوەکانی حوزەیران یەک ئامانجی سەرەکی و بنەڕەتیی هەیە کە بریتییە لە بەیاسایی کردنی باری هێزەکانی ئەمریکا لە عێراقدا. لەبەر ئەوە باسکردنی هاوکاریی ستراتیژی تەنها بۆ داپۆشینی ئەم ئامانجە بووە!

 

لە عێراقیشدا، دووبەرەکییەکی ئاشکرا، دەربارەی بوونی هێزەکانی ئەمریکا، لە وڵاتدا هەیە. ئەمەش بە روونی لە هەواڵەکانی پرۆسەی دەنگدانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا رەنگی دایەوە. ئەوان لەم بارەیەوە بڕیارێکیان دەرکرد کە مولزیم نەبوو (لە بنەڕەتدا لە دەسەڵاتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نییە بڕیاری ئەوتۆ بدات کە مولزیم بێت بۆ دەسەڵاتی جێبەجێکردن). لەو کۆبوونەوەیە، نوێەرانی کورد و سوننە ئامادە نەبوون. سەرۆکی پەرلەمانیش لە پۆستەکەی خۆی هاتە خوارەوە تا بە شەریکی ئەو بڕیارە دانەنرێت! بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە باڵادەستانی شیعە لەسەر ئەم بابەتە کۆکن. واقیع ئەوەیە کە هەندێکیان بڕوایان وایە مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەکانی داعش پێویستە. 

 

ئەم دووبەرەکییە بە شێوەیەکی پراکتیکی، ئەوە دەگەیەنێت کە ئیمکانییەتی ئەوە نییە رێککەوتننامەیەکی نوێ لە نێوان عێراق و ئەمریکا، دەربارەی مانەوەی هێزەکان، لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا، تێبپەڕێندرێت (رەزامەندی لەسەر رێککەوتننامەکان پێویستی بە دەنگدانی ئەرێنیی دوو لەسەر سێی ئەندامەکانە. واتە پێویستی بە 220 دەنگە بۆ ئەوەی تێپەڕێت). تەنها بواری دەربازبوون بۆ هەردوولا، حکومەتی عێراق وئیدارەی ئەمریکی، ئەوەیە یاداشتنامەیەکی لێکگەیشتنی ئەوتۆ دەربارەی هێزەکانی جێگیر لە عێراق ئیمزا بکەن کە حکومەتی عێراقی بێ ئەوەی ناچار بێت بیباتە ئەنجومەنی نوێنەرانەوە بۆ دەنگدان، پابەند بێت پیی. پێدەچیت هەر ئەمەش ئاکامی کۆبوونەوە چاوەڕوانکراوەکان دەبێت. بە تایبەتی لەبەر ئەوەی هیچ ئاماژەیەکی راستەقینە، نە لەعێراقدا و نە لە ئەمریکادا نابینین کە قەناعەتمان پێ بکات بەوەی کاراکردنی هاوکارییەکی درێژخایەن، وەک ئەوەی لە رێککەوتننامەکەدا هاتووە و باڵوێزی ئەمریکا لە عێراق باسی لێوەکرد، مومکین بێت.