گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

متمانەیان بە یەکتر نییە

ململانێی نەوت و پارە لەنێوان هەرێم و بەغدا.. بۆچى ڕێککەوتنەکان هەرەس دەهێنن؟

2020.05.02 - 16:02
App store icon Play store icon Play store icon
ململانێی نەوت و پارە لەنێوان هەرێم و بەغدا.. بۆچى ڕێککەوتنەکان هەرەس دەهێنن؟

ناس کورد-

لەدواى روخانى رژێمى سەدام حوسەین لەساڵى 2003ەوە تا ئێستا، بەرێوەبردنى کەرتى نەوت گەورەترین کێشەى نێوان هەولێر و بەغدایە، کە چەندین رێککەوتن نەیتوانیوە کۆتایی پێبهێنێت و هەر چەند ساڵ جارێک کێشەکە دەگەرێتەوە خاڵى سەرەتا.

کەناڵی ناس کورد لە تێلیگرام جۆین بکە   

 

بەدرێژایی ئەو ساڵانە و تا ئێستا هەردوولا یەکتر تۆمەتبار دەکەن بە پێشێلکردنى ڕێککەوتنەکان، بەڵام ئەوەى روونە ئەوەیە ئەو کێشەیە بەبێ چارەسەر ماوەتەوە و سەرجەم هەوڵەکانى کابینە جیاجیاکانى هەردوولا لەو بارەیەوە بێئەنجام بوون.

 

سەرەتاى کێشەکان

کێشەکان ماوەیەکى کەم دواى کەوتنى رژێمى سەدام و لەکاتى دەسەڵاتى کاتى هاوپەیمانان بەسەرۆکایەتى ئەمریکا لەسەر دابەشکردنى دەسەڵات لەنێوان هەرێم و ناوەند و پرسی نەوت و گاز سەریهەڵدا، کاتێک هەردولا هەوڵیاندا باڵادەستى خۆیان لەرووى یاساییەوە بەسەریەکدا بسەپێنن.

 

ساڵى 2004 لایەنە کوردییەکان و حکومەتى هەرێم هەوڵەکانى خۆیان خستەگەڕ بۆ دانانى یاسای نەوت و گاز لەدانوستانەکانى داڕشتنى یاساى بەرێوەبردنى دەوڵەت لە قۆناغى راگوزەردا، بەڵام لەلایەن دەسەڵاتى کاتى هاوپەیمانانەوە ڕەتکرایەوە و رێگەدرا بە باڵادەستى ناوەند بەسەر کەرتى نەوت وەکو سەردەمى پێش شەڕ، بۆ ئەوەى حزبەکان دواتر لەسەر ئەو پرسە رێکبکەون.

 

بەڵام ناکۆکییەکان لەسەر پرسی فیدراڵییەت رێگر بوو لەوەى بگەنە چارەسەرێکى مامناوەند، دواتر رێککەوتنەکە بەشێوەیەک کرا کە لە لە ماددەى 111ى دەستوردا بنوسرێت "نەوتى عێراق موڵکى هەموو گەلى عێراقە لەهەموو هەرێم و پارێزگاکان"، بەڵام ئەحکامەکانى ماددەکە بەتایبەت ماددەى 112 شیکردنەوەى جیاجیاى بۆ کرا لەنێوان هەرێم و بەغدا، کە تایبەتە بە دەسەڵاتى بەڕێوەبردنى کەرتى نەوت.

 

ئەو کێشەیە هەروا مایەوە تا ساڵى 2008  کاتێک حکومەتى هەرێم پەناى بۆ برد بۆ شیکردنەوەى سەربەخۆى نوسینگەیەکى پارێزەرانى نێودەوڵەتى ”كليفورد تشانس“ بۆ ئەوەى پشتیوانى بۆچونەکەى بکات لە بەڕێوەبردنى سەربەخۆى کەرتى نەوتدا.

 

کۆمپانیاکە لە شیکردنەوەکەیدا دەسەڵاتى تەواوى دایە هەرێم لەو بارەیەوە، بەڵام ئەوە بۆچونى بەغداى نەگۆڕى، تاساڵى 2011 چەندین هەوڵدران بۆ پەسەندکردنى یاساى نەوت و گاز تا کۆتایی بە کێشەکە بهێنێت بەڵام بەهۆى سوربوونى هەردولاوە لەسەر هەڵوێستەکانیان سەرجەم دانوستانەکان شکستیان هێنا.

 

مەحمود عوسمان، سیاسەتمەدارى دیارى کورد کە بەشدارى بەشێک لە دانوستان و گفتوگۆکانى هەرێم و بەغدا بووە لەو بارەیەوە بە ناس کوردى ڕاگەیاند، "هەردوولا جگە لەوەى متمانەیان بەیەکتر نییە، بۆچونیشیان لەسەر بەرێوەبردنى وڵات جیاوازە، ئەوەش هۆکارى سەرەکى هەرەسهێنانى رێککەوتننەکان بوون".

 

وتیشى، "بەغدا دەیەوێت کۆنتڕۆڵى تەواوەتى هەبێت بەسەر کەرتى نەوت و سەرجەم سێکتەرەکانى دیکەدا، بەڵام هەرێم ئەوە رەتدەکاتەوە".

 

ڕێککەوتن و ڕێکنەکەوتن

یەکەم رێککەوتنى نێوان هەرێم و بەغدا لەساڵى 2009 کرا کە پاش چەند مانگێک دانوستان شکستیهێنا، کاتێک هەرێم داوایەکى بەغداى رەتکردەوە بۆ ئەوەى کۆمپانیاى سۆمۆ سەرپەرشتى هەناردە و داهاتى نەوتى هەرێم بکات.

 

لەکۆتاییدا هەردولا رێککەوتنێکیان واژۆکرد، بۆ هەناردەکردنى 60 هەزار بەرمیلى ڕۆژانە لە کیڵگەى تاوکێ لە رێگەى بۆرى هەناردەى عێراق-تورکیاوە، بەڵام پاش ماوەیەکى کەم هەڵوەشایەوە، بەهۆى کێشەى نێوان کۆمپانیاى دى ئێن ئۆ کە نەوتى لەکێڵگەکە دەردەهێنا لەگەڵ هەرێم، کە بەهۆیەوە هەناردەى نەوتى هەرێم بەتەواوى وەستا.

 

ساڵى 2011 دووەم رێککەوتنى نەوتى لەنێوان هەرێم و بەغدا واژۆکرا، کاتێک حکومەتى هەرێم لە قۆناغى یەکەمى دروستکردنى بۆریەکى سەربەخۆى هەناردەى نەوت تەواو بوو، جارێکى تر داواى کۆنتڕۆڵى سۆمۆ کێشەى دروستکردەوە و هەرچەندە بەغداهەوڵیدا بە فشارى بەشە بودجەکەى هەرێمى پێوە پابەند بکات، بەڵام ئەوە رێگر نەبووە لەوەى لەساڵى دواتردا رێککەوتنەکە هەرەسبهێنێت.

 

ساڵى 2012 بەغدا هەوڵیدا بەندێکى سزادان لە بودجەدا جێگیر بکات لەبەرانبەر پابەندنەبوونى هەرێم بە رادەستکردنى 175 هەزار بەرمیلى رۆژانە، بەڵام ئەو هەوڵە شکستیهێنا.

 

دۆخە هەروا مایەوە تاکۆتایی 2013، کاتێک بەهۆى بەردەوامى ناکۆکییەکان لەو بارەیەوە، بەغدا بەشە بودجەى هەرێمى راگرت، ئەوەش هەردولاى هاندا لە تشرینى دووەمى هەمان ساڵدا رێکبکەون لەسەر رادەستکردنى 150 هەزار بەرمیلى رۆژانە لەبەرانبەر 500 ملیۆن دۆلارى مانگانە.

 

دواتر هەردوولا هەر لەهەمان ساڵدا رێککەوتنێکى دیکەیان کرد بۆ رادەستکردنى 550 هەزار بەرمیلى رۆژانە بە سۆمۆ (250 هەزار بەرمیلى لە کێڵگەکانى هەرێم و 300 هەزار بەرمیلى کێڵگەکانى کەرکوک)، لەبەرانبەر پێدانى شایستە داراییەکان بە هەرێم، بەڵام ئەوەش تا مانگى ئابى 2015 بەردەوام بوو، هەردولا دەستیانکردەوە بە تۆمەتبارکردنى یەکترى.

 

ساڵى 2018 حکومەتى عێراق بڕیاریدا مانگانە 450 ملیۆن دۆلار رەوانەى هەرێم بکات بۆ موچەى فەرمانبەران، دواتر لە بودجەى ئەو ساڵەدا ئەو بڕە پارەیە جێگیرکرا لەبەرانبەر رادەستکردنى 250 هەزار بەرمیلى رۆژانە.

 

بەڵام بەهۆى رادەستنەکردنى نەوتەوە لەلایەن هەرێمەوە، لە نیسانى ئەمساڵدا بەغدا ناردنى ئەو بڕە پارەیەى راگرت و جارێکى تر کێشەکان گەڕانەوە خاڵى سفر.

 

مەحمود عوسمان پێیوایە هۆکارى بەردەوامى کێشەکان و هەرەسهێنانى رێککەوتنەکان پەیوەندیان هەیە بەوەى رێککەوتنەکان لەسەر وردەکاریی پرسەکان نین و سەرپێین، بۆچە زوو هەرەسدەهێنن.

 

وتیشى "هەردولا پێویستە رێککەوتنێکى ورد بکەن لەسەر کێشەکان بۆ ئەوەى بەتەواوى چارەسەر بکرێن، پێویستە هەرێم لەگەڵ مستەفا کازمى قسە رێکبکەوێت نەک عەبدولمەهدى چونکە چەند رۆژێکى کەمى ماوە لەدەسەڵاتدا".

 

لەگەڵ ئەوەشدا مەحمود عوسمان پێیوایە، نەدەبوو کورد نەوتى خۆى دەربهێنێت، لەکاتێکدا 17%ى بودجەى عێراقى وەردەگرت، ئەگەر وایبکردایە نەوتەکەى لەژێر زەوى دەمایەوە و پشکەکەى خۆشى وەردەگرت.

 

سەرەتایەکى نوێ

بەگشتى پەیوەندییەکانى هەرێم و بەغدا لەدواى روخانى رژێمى سەدام حوسەینەوە بەسێ قۆناغدا تێپەڕیوە، قۆناغى 2003-2013 کە بەغدا پشکى 17%ى بودجەکەى رەوانەى هەرێم دەکرد، قۆناغى 2014-2018 کە بەغدا بودجەى بڕى، قۆناغى کۆتایی 2019-2020 کە بەغدا پاش 15 مانگ لە ناردنى بەشێک لە موچە دواجار لە مانگى نیساندا بەفەرمى ناردنى پارەکەى راگرت.

 

زیاد جەبار، سەرۆکى لیژنەى دارایی پەرلەمانى کوردستان بە ناس کوردى ڕاگەیاند "سەرجەم رێککەوتنەکانى نێوان هەرێم و ناوەند شکستیانهێناوە، بۆیە هەردولا پێویستیان بە رێککەوتنێکى سیاسی جدى هەیە بۆ ئەوەى کێشەکان دوبارە نەبنەوە".

 

وتیشى "سەرەڕاى دابەزینى نرخى نەوت، قەیرانى سیاسی لە عێراقیش کاریگەرى خۆى هەبووە لەسەر رێککەوتنەکان، سەربارى چەندین هۆکارى تر وەک ناشەفافى کەرتى نەوتى هەرێم".

 

زیاد جەبار پێیوایە، کیشەکانى ئێستا سەرەتاییەکى تازەیە بۆ هەردولا، کە بتوانن بگەن رێککەوتنێکى جدى لەسەر کێشەکان.